De jodenhaat van de ”Utrechtse paus”

Voetius op het Academiegebouw aan het Domplein

Vanaf het Academiegebouw aan het Domplein kijkt Gisbertus Voetius op ons neer.  Van 1641 tot 1645 was hij rector magnificus aan de Utrechtse Universiteit. Aan zijn grote invloed als gereformeerd theoloog dankte hij de bijnaam  ‘de Utrechtse paus’. Genoeg roem om naast een portret aan het academiegebouw, een straat naar hem te noemen, die uitkomt op het Domplein. Voetius was bepaald geen liberaal. Hij was in de 17e eeuw nog een voorstander van heksenvervolgingen en verwierp de leer van Copernicus dat de aarde om de zon draait. Schokkend is zijn felle antisemitisme.

Publicatie uit 1712 voor het uitbannen van joden uit Utrecht

Een tekst van zijn hand liegt er niet om: ‘Op grond van al deze zaken komen we tot de slotsom, dat de Joden de ellendigste slaven van hebzucht, gulzigheid, leugens, onrechtvaardigheid, haat, jaloezie en wraak zijn. In het kort, dat hun buik hun god is en dat heel hun braafheid niets anders is dan vleselijke belangstelling, een verfoeilijke huichelarij.’ En zo raast de geleerde heer nog even door. Deze ideeën stonden niet op zichzelf. Ook  Luther was, behalve een moedig hervormer, een berucht jodenhater. Dit antisemitisme bleef in Utrecht niet zonder gevolgen: tot ca 1750 mochten joden de stad niet in, een opvallend hardhandige houding in een tijd dat joden in  verschillende andere steden in Nederland meer bewegingsvrijheid kenden.

Jezus voor Pilatus, Middelrijns altaarstuk uit ca. 1410. Catharijneconvent Utrecht.

De bron van deze christelijke jodenhaat is te vinden in de Bijbel. Volgens een tekst over de berechting van Jezus stelt de Romeinse stadhouder Pilatus de aanwezige joodse menigte voor de keuze om òf Jezus òf de moordenaar Barabbas vrij te laten. De joden kiezen voor Barabbas en ondersteunen hun keuze met de kreet:  ‘Zijn (Jezus’) bloed kome over ons en onze kinderen.’ Deze voorstelling van zaken, die door de eeuwen heen de aanleiding was voor de vervolging van joden, is een verzinsel. Historici maken gehakt van het Barabbas verhaal, omdat het volstrekt niet strookt met het destijds geldende Romeinse recht. Ook de voorstelling van Pilatus als een aarzelende en meelevende rechter raakt kant noch wal. Pilatus was een keiharde heerser, die niet van slag raakte door een terechtstelling meer of minder.

Evangelistenraam Domkerk, Richard Roland Holst, 1926

De voorstelling dat de joden schuld droegen voor de dood van Jezus, is een vondst van de evangelisten, een vondst uit zelfbescherming. De kruisiging, een exclusief recht van de Romeinen, was een straf voor slaven en verzetsstrijders en stempelde Jezus tot een opstandeling tegen de Romeinse bezetters. De evangelisten wilden duidelijk maken dat noch Jezus, noch zijn volgelingen, oproerkraaiers waren. Dat was van levensbelang in een tijd dat de Joden in een zeer kwaad daglicht stonden door de Joodse opstand tegen de Romeinen van 66 tot 70,  die uitliep op de  verwoesting van Jeruzalem en de tempel. De roofbuit uit Judea werd in triomf in Rome tentoongesteld en diende om de bouw van het Colosseum te financieren. Tienduizenden Joodse krijgsgevangenen werden in het hele rijk als slaaf te werk gesteld, voor de leeuwen gegooid of levend verbrand. In grote steden, zoals Antiochië en Alexandrië, werden joden vermoord en uitgestoten. In die ongelooflijk dreigende sfeer distantieerde de groep die Jezus als de Messias beschouwde, zich van het jodendom. De evangelisten droegen daaraan bij door de diep gelovige Jood Jezus af te schilderen als een vijand en slachtoffer van zijn eigen volk.

Het voormalige Joodse weeshuis aan de Nieuwegracht. In oktober 1942 werden de weeskinderen en het personeel door de Duitsers afgevoerd.

Fake news is blijkbaar van alle tijden, maar zelden waren de gevolgen zo desastreus. De Joodse schuld aan de dood van Jezus hoort tot de meest kwaadaardige mythen uit de wereldgeschiedenis. Het verhaal inspireerde christenen, zoals Voetius, tot het antisemitisme dat in de 20e eeuw zulke verschrikkelijke vormen aan zou nemen. Voetius  is dáár niet verantwoordelijk voor. Wel had hij er beter aan gedaan zijn woeste uitspraken te temperen door het wijze bijbelse inzicht dat ‘wie wind zaait, storm zal oogsten‘.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Antisemitisme. Bookmark de permalink .

2 reacties op De jodenhaat van de ”Utrechtse paus”

  1. Pingback: Waarom vele van onze broeders zich stil houden voor de buitenwereld – Jeshuaist

  2. jorinamaria zegt:

    Jeetje, vroeger ook al nepnieuws. Mensen veranderen helaas niet of heel langzaam. Mooi stuk!

    Verzonden vanaf mijn Samsung Galaxy-smartphone.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.